در طبقه‌بندى پنجم ، علوم به « عقلى » و « نقلى » قابل تقسيم‌اند . مقصود از علوم عقلى همان حكمت ، كلام و فلسفه است و علوم نقلى نيز امور شرعى و دانسته‌هاى معرفتى مربوط به دانش‌هاى مختلف همچون نجوم و پزشكى است . « 1 » الف ) علوم غيراسلامى 1 . علوم رياضى علوم رياضى مانند ساير علوم مادى با ترجمه كتاب‌هاى هندى ، ايرانى و يونانى به جامعه اسلامى راه يافت ؛ چنان كه انديشمندان مسلمان به‌سرعت در اين علم مهارت يافتند و خود صاحب‌نظر شدند . بدين ترتيب ، علوم رياضى در دامان پربار اسلامى رشد يافت و به شكوفايى رسيد . نخستين كتابى كه در رياضيات به عربى ترجمه شد ، سدهانت « 2 » بود . اين كتاب در زمان منصور عباسى به‌دست محمدبن ابراهيم فزارى از زبان سانسكريت به عربى ترجمه گرديد و پس از آن بود كه مسلمانان در علوم رياضى كوشيدند و آن را به اوج رساندند . نوآورىهاى مسلمانان هنوز هم مورد استفاده رياضىدان‌هاى جهان است . « 3 » براى آشنايى اجمالى با ابداعات مسلمانان در علوم رياضى به معرفى چند تن از رياضىدان‌هاى برجسته مسلمان مىپردازيم . محمدبن ابراهيم فزارى يكى از رياضىدان‌هاى پيشرو در جهان اسلام است . وى نخستين كسى بود كه اسطرلاب ساخت . آثار مهم او بدين قرار است : القصيده فى علوم النجوم ، كتاب المقياس ، كتاب الزيج على سنن العرب ، كتاب العمل بالاسطرلاب و كتاب فى تسطيح الكره . « 4 » محمدبن موسى خوارزمى نيز يكى از درخشان‌ترين رياضىدانان مسلمان در قرن سوم هجرى است . وى تحقيقات و كتاب‌هاى بسيارى در نجوم و رياضيات دارد . رياضىدان‌هاى

--> ( 1 ) . علىاكبر ولايتى ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 35 و 36 . ( 2 ) . كلمه « سدهانت » در زبان سانسكريت به‌معناى معرفت و طريقه علمى است . عرب‌ها اين كلمه را به‌صورت ظريفى تغيير دادند و « سند هند » تلفظ كردند تا اشاره‌اى باشد بر اينكه اصل كتاب از هند است . ( 3 ) . يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 195 و 196 . ( 4 ) . اسحاق بن محمد بن نديم ، الفهرست ، ص 273 .